Glosariusz
Proste definicje pojęć używanych w serwisie — dla rolników, studentów, handlowców i wszystkich, którzy chcą zrozumieć rynki rolne.
A
Arabika
Gatunek kawy (Coffea arabica), z którego pochodzi większość światowej produkcji i niemal cała kawa specialty — łagodniejszy i bardziej aromatyczny niż robusta, uprawiany na większych wysokościach w krajach takich jak Brazylia, Kolumbia i Etiopia. Jego punktem odniesienia jest kontrakt „C” na ICE w Nowym Jorku.
B
Backwardation
Sytuacja na rynku terminowym, w której ceny dla bliższych terminów dostawy są wyższe niż dla późniejszych - nietypowa dla towaru, który można magazynować, i zwykle sygnał napiętej podaży w krótkim okresie, bo kupujący płacą więcej, by mieć towar od razu. Przeciwieństwo contango.
Baza (basis)
Różnica między lokalną ceną gotówkową (tym, co faktycznie zapłaci Ci skup lub odbiorca) a najbliższą ceną kontraktu terminowego na giełdzie. Kluczowe pojęcie dla każdego, kto sprzedaje na rynku odwołującym się do cen terminowych, bo odzwierciedla lokalną podaż i popyt, koszty transportu i różnice jakości, których sama cena terminowa nie uwzględnia.
Buszel
Amerykańska jednostka miary, historycznie określana objętościowo, a dziś standaryzowana jako stała masa dla danej uprawy (np. 27,2155 kg dla pszenicy, 25,4012 kg dla kukurydzy), a nie stała objętość, bo różne zboża mają różną gęstość. Nadal standardowa jednostka obrotu na giełdach amerykańskich, takich jak CBOT.
C
CBOT (Chicago Board of Trade)
Giełda terminowa w Chicago, na której notowane są światowe kontrakty referencyjne na kukurydzę, soję, śrutę sojową, olej sojowy i miękką czerwoną pszenicę ozimą. Od 2007 r. część CME Group; gdy raport rynkowy mówi, że „kukurydza podrożała w Chicago”, chodzi o ten rynek.
Cena producenta
Cena faktycznie otrzymywana przez rolników za produkt u bramy gospodarstwa, przed transportem, przetworzeniem czy marżami handlu detalicznego. Różni się od — i zwykle jest niższa niż — cena detaliczna lub eksportowa tego samego produktu.
Cena realna
Cena skorygowana o inflację i wyrażona w sile nabywczej jednej daty odniesienia, zwykle dzisiejszej. Ceny realne pokazują, czy towar naprawdę podrożał na przestrzeni dekad, czy jego cena nominalna po prostu rosła razem ze wszystkim innym.
Cena referencyjna
Jedna cena odniesienia, która ma reprezentować cały rynek światowy lub regionalny, a nie konkretną transakcję, region czy klasę jakości. Ceny z Pink Sheet Banku Światowego używane w całym serwisie to ceny referencyjne, niekoniecznie to, co zapłacił lub otrzymał konkretny rolnik czy kupujący.
Cena rozliczeniowa
Oficjalna cena ustalana przez giełdę dla każdego kontraktu terminowego na koniec każdej sesji. Służy do wyceny otwartych pozycji i obliczania depozytów, a w większości raportów cenowych jest podawana jako dzienne „zamknięcie”.
Cena spot (gotówkowa)
Cena za natychmiastową dostawę, w odróżnieniu od ceny terminowej za dostawę w ustalonym przyszłym terminie.
CIF (koszt, ubezpieczenie i fracht)
Formuła dostawy, w której sprzedający płaci też fracht i ubezpieczenie do wskazanego portu przeznaczenia, więc cena CIF obejmuje transport. Ryzyko przechodzi jednak na kupującego już w chwili, gdy towar znajdzie się na statku w porcie wysyłki — dalej sięgają tylko koszty.
Cło antydumpingowe
Dodatkowe cło importowe na towary, które według przeprowadzonego postępowania są sprzedawane za granicą poniżej ich wartości normalnej; dopuszczalne w regułach WTO. Cła Chin na australijski jęczmień w latach 2020-2023 to znany przykład z rolnictwa — w praktyce odcięły Australię od jej największego rynku jęczmienia.
Cło eksportowe (podatek eksportowy)
Opłata pobierana przez rząd od towarów wywożonych z kraju, często po to, by utrzymać niskie krajowe ceny żywności lub zwiększyć dochody budżetu. Argentyna od dawna opodatkowuje eksport soi, a Rosja wprowadziła w 2021 r. zmienne cło na eksport pszenicy; w obu przypadkach miejscowi rolnicy dostają mniej niż wynosiłyby ceny światowe.
Commitments of Traders (COT)
Cotygodniowy raport amerykańskiej Commodity Futures Trading Commission (CFTC) pokazujący, kto posiada otwarte pozycje w kontraktach terminowych i opcjach na giełdach USA — handlowi hedgerzy, fundusze (managed money) i inni. Publikowany w piątki z danymi na poprzedzający wtorek, jest powszechnie czytany, by ocenić, jak mocno fundusze grają na wzrost lub spadek cen.
Contango
Sytuacja na rynku terminowym, w której ceny dla późniejszych terminów dostawy są wyższe niż dla bliższych, co odzwierciedla koszt przechowania i finansowania towaru do tego czasu. Normalny stan dla większości towarów, które można magazynować; przeciwieństwo backwardation.
Cykl świński
Powtarzający się schemat wzrostów i spadków cen świń: wysokie ceny skłaniają hodowców do utrzymywania większej liczby loch, dodatkowe tuczniki trafiają na rynek wiele miesięcy później i obniżają ceny, stada są redukowane, a ceny się odbudowują. Opisany przez ekonomistów już w latach 20. XX wieku i nadal widoczny na rynkach wieprzowiny.
E
El Niño
Ciepła faza powtarzającego się zjawiska klimatycznego na Pacyfiku (ENSO), które co kilka lat przesuwa opady na całym świecie. Zwykle zwiększa ryzyko suszy w Australii, Azji Południowo-Wschodniej, Indiach i w południowej Afryce oraz przynosi więcej deszczu w części Ameryki Południowej — poruszając ceny pszenicy, ryżu, oleju palmowego, cukru i innych towarów. La Niña to przeciwna, chłodna faza.
Euronext (MATIF)
Paryski rynek terminowy dla europejskiej pszenicy konsumpcyjnej, rzepaku i kukurydzy, wciąż często nazywany dawną nazwą MATIF. Jego kontrakt na pszenicę konsumpcyjną jest głównym punktem odniesienia dla cen pszenicy w UE, tak jak CBOT dla zbóż w USA.
F
FOB (Free on Board)
Formuła dostawy, w której sprzedający ponosi wszystkie koszty do chwili załadowania towaru na statek w porcie wysyłki; fracht i ubezpieczenie od tego momentu ponosi kupujący. Ceny eksportowe podaje się zwykle FOB konkretny port — „FOB Rouen”, „FOB Zatoka USA” — co pozwala porównać różne kierunki pochodzenia przed kosztami transportu.
G
Gęstość w stanie zsypnym (masa hektolitra)
Masa ustalonej objętości ziarna — kilogramy na hektolitr w Europie, funty na buszel w USA. Wysoka gęstość świadczy o dobrze wypełnionych ziarniakach i dobrej wydajności mąki, dlatego kontrakty określają minima, a kupujący obniżają cenę za lekkie ziarno.
H
Hedging
Użycie kontraktu terminowego lub forward do wcześniejszego ustalenia ceny, co ogranicza narażenie na wahania cen do chwili faktycznej sprzedaży plonów lub zakupu środków produkcji. Przeciwieństwo spekulacji: celem jest ograniczenie ryzyka, a nie zarabianie na ruchach cen.
I
ICE Futures
Rynki terminowe Intercontinental Exchange, na których notowane są kontrakty referencyjne na większość upraw tropikalnych: kawę arabikę (kontrakt „C”), cukier surowy nr 11, kakao i bawełnę nr 2 w Nowym Jorku oraz kawę robustę, kakao londyńskie i cukier biały w Londynie. Na ICE notowane są też kontrakty na kanadyjską canolę.
Indeks cen żywności FAO
Miesięczny indeks międzynarodowych cen koszyka produktów żywnościowych — zbóż, olejów roślinnych, nabiału, mięsa i cukru — publikowany przez Organizację Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa, przy bazie 2014–2016 = 100. Najczęściej cytowany pojedynczy wskaźnik tego, czy żywność na świecie drożeje, czy tanieje.
Izba rozliczeniowa
Instytucja stojąca między każdym kupującym a każdym sprzedającym na giełdzie terminowej i gwarantująca wykonanie obu stron każdej transakcji, nawet jeśli jedna z nich nie wywiąże się z zobowiązań. To właśnie czyni giełdowe kontrakty terminowe bezpieczniejszymi - ale też bardziej standaryzowanymi i mniej elastycznymi - niż prywatny kontrakt forward.
J
Jęczmień browarny
Jęczmień na tyle dobry, by przerobić go na słód do piwa i whisky: musi niezawodnie kiełkować i mieścić się w wąskim przedziale zawartości białka. Słodownie i browary płacą za niego premię wobec jęczmienia paszowego, więc zbiory uszkodzone przez pogodę, które nie spełniają wymagań, mogą stracić dużą część wartości.
K
Kontrakt forward
Prywatna, pozagiełdowa umowa dwóch stron o kupnie lub sprzedaży towaru po ustalonej cenie w przyszłym terminie - bezpośredni odpowiednik kontraktu terminowego, ale negocjowany bezpośrednio (często ze skupem lub odbiorcą), a nie zawierany na giełdzie, i bez gwarancji izby rozliczeniowej.
Kontrakt terminowy (futures)
Standaryzowana umowa kupna lub sprzedaży ustalonej ilości towaru po ustalonej cenie w przyszłym terminie, notowana na giełdzie, takiej jak CME czy Euronext, i gwarantowana przez jej izbę rozliczeniową. Wykorzystywana zarówno przez producentów i przetwórców do wcześniejszego ustalenia ceny (hedging), jak i przez inwestorów finansowych spekulujących na zmianach cen.
Kontyngent taryfowy
Reżim importowy z dwoma poziomami cła: ograniczona ilość wchodzi po niskim (lub zerowym) cle, a wszystko ponad nią płaci cło znacznie wyższe. Częsty przy cukrze, nabiale i mięsie — i jeden z głównych powodów, dla których ceny krajowe w UE czy USA mogą być wyraźnie wyższe od światowych.
Konwergencja
Zbliżanie się ceny terminowej i fizycznej ceny gotówkowej w miarę zbliżania się terminu dostawy kontraktu. Gdyby do tego nie dochodziło, handlowcy mogliby bez ryzyka zarabiać, kupując tańszy towar i dostarczając go w ramach droższego kontraktu — i właśnie to zbliża obie ceny.
Koszt utrzymania zapasów (cost of carry)
Koszt przechowania zmagazynowanego towaru do późniejszego terminu: magazynowanie, ubezpieczenie i odsetki od zamrożonych w nim pieniędzy. Na normalnym rynku cena za późniejszą dostawę przewyższa cenę bliższą najwyżej mniej więcej o tę kwotę — i to decyduje, czy przechowywanie zboża się opłaca.
L
Liczba otwartych pozycji (open interest)
Liczba wciąż otwartych kontraktów terminowych lub opcji — kupionych i sprzedanych, ale jeszcze niezamkniętych ani nierozliczonych dostawą. Rosnąca liczba otwartych pozycji przy rosnącej cenie jest zwykle odczytywana jako napływ nowego kapitału na rynek, a malejąca jako zamykanie pozycji.
M
Marża przerobowa (crush margin)
Różnica między tym, co przetwórca płaci za surowiec (np. soję), a tym, ile może uzyskać ze sprzedaży produktów przerobu (np. oleju i śruty sojowej łącznie) - marża decydująca o tym, jaka część mocy przerobowych jest faktycznie wykorzystywana, i czynnik kształtujący ceny zarówno surowca, jak i produktów przerobu.
Masa tuszy (waga poubojowa)
Masa zwierzęcia po uboju i obróbce — wykrwawionego, bez narządów wewnętrznych oraz, zależnie od gatunku, bez skóry, głowy i nóg. Ceny mięsa często podaje się za kilogram masy tuszy (unijne ceny świń na przykład za 100 kg), dlatego są wyraźnie wyższe niż ceny żywca tego samego zwierzęcia.
N
NPK
Skrót trzech podstawowych składników pokarmowych roślin dostarczanych z nawozami: azotu (N), fosforu (P) i potasu (K). „Formuła NPK” nawozu (np. 10-10-10) podaje procentową zawartość każdego z nich w masie.
O
Obowiązek domieszek biopaliw
Prawny obowiązek dodawania minimalnego udziału biopaliw do paliw transportowych — jak amerykański Renewable Fuel Standard, unijne przepisy o energii odnawialnej w transporcie czy brazylijska domieszka etanolu do benzyny. Takie obowiązki tworzą popyt na kukurydzę, trzcinę cukrową i oleje roślinne, który niemal nie reaguje na cenę, wiążąc te uprawy z polityką energetyczną.
Odtłuszczone mleko w proszku (OMP)
Proszek z mleka odtłuszczonego, niemal bez tłuszczu (najwyżej ok. 1,5%). Używany głównie w przemyśle spożywczym i paszach; dużymi eksporterami są UE, USA i Nowa Zelandia, a w UE to jeden z produktów, które może skupować interwencja publiczna, gdy ceny bardzo spadną.
Ograniczenie eksportu
Wprowadzony przez rząd limit lub zakaz eksportu towaru, zwykle po to, by chronić zaopatrzenie krajowe w czasie niedoboru. Może wywołać gwałtowne skoki cen w krajach zależnych od tego eksportu, nawet jeśli ich własne zbiory się nie zmieniły.
Opcja call
Prawo, ale nie obowiązek, kupna kontraktu terminowego po ustalonej cenie (cenie wykonania) przed ustalonym terminem, w zamian za premię. Nabywca zboża lub paszy może jej użyć, by ograniczyć cenę, którą zapłaci, i nadal skorzystać, jeśli ceny spadną; lustrzane odbicie opcji put.
Opcja put
Prawo, ale nie obowiązek, sprzedaży kontraktu terminowego po ustalonej cenie (cenie wykonania) przed określonym terminem wygaśnięcia, kupowane za płaconą z góry premię opcyjną. Służy do ustalenia ceny minimalnej bez rezygnacji z szansy na wyższą cenę później, w odróżnieniu od zwykłego hedgingu kontraktem terminowym.
P
Pełne mleko w proszku (PMP)
Mleko pozbawione niemal całej wody, ale z zachowanym tłuszczem (zwykle ok. 26%). Jest trwałe i tanie w transporcie, dzięki czemu to jedna z głównych form, w jakich nabiał trafia do handlu międzynarodowego; największym eksporterem jest Nowa Zelandia.
Pink Sheet
Miesięczny raport Banku Światowego „Commodity Markets Outlook” - nieformalna nazwa (od koloru pierwotnego wydania papierowego), która przypadkiem, bez związku, pokrywa się z nazwą amerykańskiego serwisu notowań tanich akcji. Z niego pochodzą światowe ceny referencyjne serwisu.
Plon
Ile uprawa daje z jednostki powierzchni — tony z hektara w większości świata, buszle z akra w USA. Zbiory to plon razy powierzchnia, więc szacunki plonów w trakcie sezonu należą do liczb, które najmocniej poruszają ceny.
Powierzchnia zasiewów
Powierzchnia obsiana daną uprawą w sezonie. Razem z plonem decyduje o wielkości zbiorów, dlatego raporty USDA Prospective Plantings (koniec marca) i Acreage (koniec czerwca) potrafią mocno poruszyć ceny zbóż.
Premia opcyjna
Cena płacona z góry za kupno opcji (np. opcji put), podobna do składki ubezpieczeniowej - płacona niezależnie od tego, czy opcja zostanie wykonana, w zamian za prawo, które daje.
Pszenica konsumpcyjna (młynarska)
Pszenica spełniająca wymagania jakościowe młynów — wystarczająco dużo białka, dobra liczba opadania (brak porastania) i dobra gęstość w stanie zsypnym — i dlatego osiągająca wyższą cenę niż pszenica paszowa. Kontrakty giełdowe, takie jak kontrakt Euronext na pszenicę konsumpcyjną, określają minimalną jakość, którą można dostarczyć.
Pszenica paszowa
Pszenica sprzedawana na paszę, albo dlatego, że była w tym celu uprawiana, albo dlatego, że nie spełniła wymagań młynarskich — na przykład po deszczu w czasie zbiorów. Jest notowana z dyskontem wobec pszenicy konsumpcyjnej i konkuruje bezpośrednio z kukurydzą i jęczmieniem w paszach.
R
Robusta
Bardziej odporny gatunek kawy (Coffea canephora), uprawiany na mniejszych wysokościach, z większą zawartością kofeiny i ostrzejszym smakiem; używany głównie w kawie rozpuszczalnej i mieszankach do espresso. Największym producentem jest Wietnam, a drugim Brazylia (gdzie nazywa się ją conilon); punktem odniesienia jest londyński kontrakt na robustę na ICE.
Rok gospodarczy (sezon handlowy)
Własny, 12-miesięczny okres rozliczeniowy danej uprawy, trwający od jednych zbiorów do tuż przed następnymi, a nie rok kalendarzowy - terminy różnią się w zależności od uprawy i kraju (np. kukurydza w USA: wrzesień-sierpień; pszenica w UE: lipiec-czerwiec). Ceny, zapasy i średnia cena sezonowa w WASDE są zwykle podawane dla roku gospodarczego, więc wartość „2026/27” obejmuje części dwóch lat kalendarzowych.
S
Spekulacja
Handel z zamiarem zarobienia na zmianie ceny, a nie zabezpieczenia się przed nią - przeciwieństwo hedgingu. Spekulanci zapewniają rynkom terminowym płynność, ułatwiając hedging producentom i przetwórcom, choć nie mają bezpośredniego interesu w fizycznym towarze.
Spread
Różnica cen między dwoma powiązanymi kontraktami — najczęściej dwoma terminami dostawy tego samego towaru (spread kalendarzowy), ale też dwoma towarami (pszenica wobec kukurydzy) lub dwoma lokalizacjami. Handlowcy często obserwują spready uważniej niż same ceny, bo pokazują, jak napięta jest podaż teraz w porównaniu z późniejszym okresem.
T
Tona metryczna
1000 kilogramów - standardowa jednostka masy dla większości cen rolnych na świecie, z wyjątkiem giełd amerykańskich, które nadal notują zboża w buszlach.
W
WASDE
Skrót od World Agricultural Supply and Demand Estimates - miesięczny raport USDA z prognozami produkcji, zużycia, zapasów i średnich cen sezonowych głównych upraw w USA i na świecie, jedna z najuważniej śledzonych publikacji na rynkach rolnych. Najnowsze dane znajdziesz na stronie raportów rynkowych.
Wezwanie do uzupełnienia depozytu (margin call)
Żądanie brokera lub izby rozliczeniowej, by wpłacić więcej pieniędzy po tym, jak pozycja terminowa straciła na wartości, a środki na rachunku spadły poniżej wymaganego minimum. Z powodu takich wezwań nawet dobrze ustawiony hedging może nadwyrężyć płynność gospodarstwa lub firmy handlowej przy gwałtownych ruchach cen.
Wskaźnik cen konsumpcyjnych (CPI)
Miara tego, jak zmieniają się w czasie ceny typowego koszyka towarów i usług konsumpcyjnych — zwykła miara inflacji. Serwis używa amerykańskiego CPI-U, by pokazywać ceny w ujęciu skorygowanym o inflację (realnym).
Wskaźnik zapasy/zużycie
Zapasy końcowe jako odsetek rocznego całkowitego zużycia — jak duża rezerwa zostaje na koniec sezonu w porównaniu z tym, co się zużywa. Niski wskaźnik oznacza cienki bufor, więc ceny mocniej reagują na każdy problem ze zbiorami.
Wspólna polityka rolna (WPR)
Wspólna polityka rolna UE od 1962 r., finansowana z budżetu UE: płatności bezpośrednie dla rolników, instrumenty rynkowe, takie jak skup interwencyjny i dopłaty do prywatnego przechowywania, oraz środki na rozwój obszarów wiejskich. Kształtuje produkcję i ceny w UE — a wraz z nimi unijne ceny pokazywane w serwisie.
Z
Zamienność (fungibility)
Wymienność - każda jednostka jest traktowana jako równoważna dowolnej innej jednostce tej samej klasy, niezależnie od tego, gdzie i przez kogo została wyprodukowana. Pszenica czy ropa danej klasy są zamienne; konkretna działka rolna nie. To zamienność umożliwia w ogóle istnienie standaryzowanych kontraktów terminowych oraz krajowych czy światowych cen referencyjnych.
Zapasy końcowe
Ilość towaru wciąż znajdująca się w magazynach na koniec roku gospodarczego, która przechodzi jako zapasy początkowe na następny rok. Jedna z najuważniej śledzonych liczb w raporcie WASDE USDA.
Zawartość białka
Udział białka w ziarnie, mierzony w laboratorium. W pszenicy w dużej mierze decyduje o wartości wypiekowej, więc partie o wyższej zawartości białka osiągają premie; w jęczmieniu browarnym przeciwnie, zbyt dużo białka to wada. Zależy od odmiany, nawożenia azotem i pogody.
Zmienność
To, jak bardzo i jak szybko cena rośnie i spada w danym okresie. Wysoka zmienność oznacza częste duże wahania, co ma znaczenie dla każdego, kto wybiera moment sprzedaży lub zakupu, a nie tylko dla inwestorów finansowych.
Nie znaleziono pojęć.